Hałas
Hałas. Dźwięk jako zjawisko fizyczne jest ruchem falistym odbywającym się w powietrzu, w wodzie lub w innym sprężystym środowisku. Fale dźwiękowe powstają w wyniku drgania jakiegokolwiek ośrodka sprężystego. Hałas — jego intensywność (natężenie) oznacza się w jednostkach zwanych decybelami — dB. (patrz str. 69). Oto orientacyjne natężenie hałasu przy różnych pracach:
rozmowa do 40 dB.
pisanie na maszynie 60 „
praca tokarki 75 „
tkalnie 90 „
nitowanie kotłów 110 „
praca młota pneumatycznego 120 „
W warunkach przemysłowych najsilniejsze hałasy występują w przemysłach: stoczniowym, hutniczym, włókienniczym, maszynowym. Z hałasów komunikacyjnych najgroźniejsze są hałasy powodowane przez samoloty, zwłaszcza odrzutowe. Źródłem znacznych hałasów są też motocykle, pociągi, tramwaje, samochody ciężarowe.
Szkodliwe działanie hałasu polega przede wszystkim na uszkodzeniu słuchu. Wielkość uszkodzeń i ich rozprzestrzenienie zależą nie tylko od natężenia dźwięku, ale także bezpośrednio od długotrwałości hałasu oraz rodzaju przeważających częstotliwości — i wreszcie od tego, czy hałas ma charakter ciągły czy impulsowy. Rozgraniczenie więc hałasów szkodliwych od mniej szkodliwych jest dość trudne. Obecnie w większości krajów na świecie przeważają poglądy, że hałas powyżej 85 dB. powinien być uznawany za szkodliwy dla człowieka.
Hałas wywiera także ujemny wpływ na układ nerwowy człowieka, co objawia się zawrotami i bólami głowy, szumem w uszach itp.
Praca w hałasie obniża sprawność człowieka, a tym samym jego wydajność, szczególnie, gdy charakter zajęć wymaga skupienia i natężenia uwagi. Najbardziej skutecznym sposobem zapobiegania ujemnym skutkom hałasu jest oczywiście zwalczanie jego źródła. Z praktycznego punktu widzenia jest to jednak sprawa bardzo trudna, gdyż człowiek odczuwa hałas nie wprost proporcjonalnie do natężenia dźwięku, lecz w skali logarytmicznej, np. 1000-krotny wzrost natężenia dźwięku odczytujemy jako wzrost hałasu o 1 dB.
Drgania ciał sprężystych o częstości mniejszej niż 16 na sekundę, które są niesłyszalne, odczuwamy jako wstrząsy. Natomiast drgania o częstości większej niż zakres słuchu człowieka, a więc od 20 kilo-herców do ponad 500 megaherców1, również o wybitnie szkodliwym działaniu biologicznym, nazywamy ultradźwiękami.
Oświetlenie. Światło widzialne jest częścią widma energii promienistej o długości fał w granicach od 380 do 780 milimikronów. Fale tej długości wywołują rozmaite
wrażenia barwne (fale monochromatyczne). Najczęściej spotykamy się z promieniowaniem złożonym z szeregu fal monochromatycznych, zwanych promieniowaniem achro-
matycznym. Przykładem takiego promieniowania jest światło naturalne słońca, żarówki itd.
Oko ludzkie wykazuje największą wrażliwość, tzn. najlepiej
widzi, przy oświetleniu promieniami żółtozielonymi o długości fali
556 milimikronów. Jeżeli wrażliwość na tę długość przyjmiemy za
'edność, to możemy wykreślić tzw. krzywą względnej wrażliwości
ka.
Z punktu widzenia działania promieni świetlnych na narząd wzro
ku i na jego pracę zasadnicze znaczenie mają: siła strumienia świetlne-
400 500 600
Krzywa względnej wrażliwości oka
700 mu
1 Przedrostek „kilo" oznacza 1000, a przedrostek „mega" — 1 000 000; herc = = liczba drgań na sekundę.
go, stopień jego jasności i rozproszenia. Jednostką oświetlenia jest luks. Praca narządu wzroku może odbywać się zarówno przy oświetleniu o sile 0,4 luksów! (światło księżyca), jak i o sile ponad 100 000 luksów (bezpośrednie światło słoneczne). Średnio oświetlenie dzienne na otwartej przestrzeni wynosi około 10 000 luksów. Oko przystosowuje się do wahań intensywności oświetlenia za pomocą zwężania
lub rozszerzania źrenicy oraz adaptacji siatkówki.
W celu stworzenia możliwie najlepszych warunków widzenia i rozróżniania przedmiotów, oświetlenie powinno być dostatecznie intensywne, równomiernie rozproszone, nie oślepiające wzroku ani bezpośrednim, ani odbitym blaskiem; nie powinno tworzyć ostrych lub głębokich cieni, ^ani nagrzewać pomieszczenia. Najlepsze jest rozproszone światło dzienne, zapewniające dostatecznie intensywne oświetlenie i naturalne oddanie barwy przedmiotów. Jeżeli chodzi
0 światło sztuczne, to1 jest pożądane, aby jego widmo było zbliżone do widma rozproszonego światła dziennego. Widmo takie daje oświetlenie jarzeniowe.
Nieprzestrzeganie podstawowych wymagań higienicznych dotyczących oświetlenia może wywołać niepożądane następstwa, jak obniżenie zdolności oka do pracy na skutek stałego zmęczenia wzroku, powstanie krótkowzroczności, a nawet (przy nadmiernej jaskrawości) może stać się przyczyną czasowej ślepoty poszczególnych miejsc siatkówki. Dobre oświetlenie pozwala też uniknąć wielu wypadków
przy pracy.
Przy oświetleniu naturalnym bardzo korzystny jest system oświet-
lenia górnego lub dwustronnego. Stosunek powierzchni okien do po
wierzchni podłogi nie i powinien być niższy niż 1:6, a przy pracac1
precyzyjnych, szczególnie długotrwałych — 1:4. Przy oświetleni
sztucznym ważna jest lnie tylko dostateczna siła światła, ale równie
1 to, by każde stanowisko pracy miało własne oświetlenie miejscowe
niezależnie od ogólnego oświetlenia pomieszczenia. Źródło świat!
powinno się znajdować od strony lewej lub od przodu i nie powinn
dawać kontrastów cieniowych. Normy oświetlenia sztucznego
różne w różnych krajach. Przy ich ustalaniu bierze się między inny-
pod uwagę rodzaj pracy, barwy przedmiotów, którymi lub przy któ
rych się pracuje, tło na którym praca jest wykonywana itd. Obecni
przyjmuje się za pożądane oświetlenie o sile ponad 1000 luksów prz
długotrwałych pracach precyzyjnych, podczas gdy przy pracac
nie wymagających odróżnienia szczegółów uważa się za wystarczające oświetlenie w granicach 100—200 luksów. Nie należy zapominać o konieczności utrzymania w czystości źródeł światła — zarówno żarówek czy kloszy, jak i szyb okiennych — gdyż odkładający się na nich kurz może spowodować zatrzymywanie nawet do 90% światła.
Pył przemysłowy. W związku z rozwojem ośrodków przemysłowych szczególnej wagi nabiera zagadnienie ochrony powietrza przed olbrzymimi ilościami pyłu przemysłowego, który wywiera bezpośredni ujemny wpływ na stan zdrowotny mieszkańców osiedli przemysłowych. Pył wpływa też na klimatyczne warunki danego terenu, ponieważ pochłania znaczną część promieniowania pozaf ioletowego i świetlnego.
W wielu zakładach przemysłowych warunki produkcji powodują również duże zapylenie powietrza w pomieszczeniach pracy, co może prowadzić do ciężkich schorzeń pracowników danych zakładów.
Pyłem nazywamy zawiesinę ciał stałych w powietrzu. Rozróżniamy pyły organiczne i nieorganiczne. Często pył jest mieszany (np. pył metalowy i piaskowy powstający podczas szlifowania wyrobów metalowych). Szkodliwe działanie pyłu przemysłowego na organizm zależy od jego rodzaju, wdychanej ilości, stopnia rozproszenia, wielkości poszczególnych cząsteczek, ich kształtu oraz rozpuszczalności w cieczach ustrojowych. Działanie to może objawiać się bądź jako mechaniczne uszkodzenie błon śluzowych lub skóry, bądź jako choroby uczuleniowe, bądź wreszcie jako pylice płuc, w których, obok uszkodzeń chemicznych, mogą wystąpić i mechaniczne. Najgroźniejsze, ze względu na efekty, są pylice płuc. Zależnie do rodzaju wdychanego pyłu mówimy o pylicy krzemowej (najgroźniejszej), azbestowej, żelazowej, talkowej, węglowej itd.
Dopuszczalne stężenie pyłu w powietrzu zakładów pracy wynosi 1—2 mg/m3 lub do 200 cząsteczek na 1 cm3 dla pyłów zawierających krzem i azbest, a więc działających bardzo szkodliwie na organizm, oraz do 10 mg/m3 lub do 1000 cząsteczek w 1 cm3 dla innych mniej . szkodliwych pyłów.
W walce z zapyleniem powietrza w zakładach przemysłowych najbardziej istotne znaczenie mają środki o charakterze technicznym, jak uszczelnianie i mechanizacja prac i procesów związanych z proszkowaniem, mieleniem, wyładunkiem, stosowanie transportu pneuma-
tycznego, zwłaszcza w fabrykach cementu, w zakładach przemysłu bawełnianego, tytoniowego itd. Niekiedy wyraźną poprawę warunków pracy uzyskuje się przez zamianę suchych metod pracy na wilgotne — np. mokre szlifowanie, toczenie, mokre wiercenie w górnictwie. W górnictwie istotnym jest ponadto fakt, że mokre metody pracy obniżają też dość znacznie zawartość tlenku węgla w powietrzu. Wpływ na obniżenie stężenia pyłu w powietrzu zakładów pracy ma również stosowanie odpowiednich chemicznych środków higroskopijnych w obrębie dróg transportu wewnętrznego.
Znaczne efekty uzyskać można przez zastosowanie i odpowiednią konserwację urządzeń wentylacyjnych ogólnych, a w miejscach powstawania pyłu przez zainstalowanie lokalnych ssących urządzeń wentylacyjnych, bądź stosowanie narzędzi przystosowanych do równoczesnego pochłaniania pyłu w trakcie ich pracy. W niektórych zakładach pracy istotną rolę w obniżaniu stopnia zapylenia mieć może zastosowanie pracy pod wyciągami.
Na ostatnim miejscu wymienić trzeba stosowanie indywidualnych środków ochronnych np. odzieży ochronnej, masek przeciwpyłowych bądź półmasek z filtrem przeciwpyłowym, czy nawet aparatów z doprowadzeniem powietrza.
Poza środkami technicznymi konieczne jest również prowadzenie odpowiedniej akcji zapobiegawczej przez personel służby zdrowia. W akcji tej najbardziej istotną rolę odgrywa właściwie prowadzona selekcja lekarska przed przystąpieniem do pracy, systematyczne od- ( powiednio częste badania okresowe w połączeniu oczywiście — w mia-. rę potrzeby — z badaniami radiologicznymi i innymi badaniami laboratoryjnymi.