higiena pracy

Rozwój przemysłowej służby zdrowia w Polsce rozpoczął się w za­ sadzie dopiero po II wojnie światowej. Budując w pierwszych latach istnienia Polski Ludowej podstawy socjalistycznej ochrony zdrowia całego społeczeństwa, uznano, że odpowiedzialność za stan zdrowia w kraju o ustroju socjalistycznym ponosić może jedynie społeczna służba zdrowia, stanowiąca jedną całość i pozostająca pod jednolitym kierownictwem właściwego, fachowego resortu, jakim u nas jest Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej. Uznano także, że ochrona zdrowia robotników w przemyśle stanowi jedno z ważniej­szych zagadnień ogólnej ochrony zdrowia społeczeństwa, które nie może być rozwiązywane w oderwaniu od całokształtu spraw doty­czących zdrowotności w kraju. Dlatego też w latach 1950—1951 po­wołano do życia w ramach otwartej opieki zdrowotnej przemysłową służbę zdrowia, jako integralną część społecznej służby zdrowia, pod­porządkowaną właściwym terenowym organom administracji do spraw zdrowia, niezależną tym samym od innych resortów. Podporządkowanie medycyny przemysłowej Ministerstwu Zdro­wia i Opieki Społecznej daje możność zsynchronizowania działalności całej służby zdrowia, łatwość współdziałania jej z innymi pionami oraz lepsze wykorzystanie posiadanych sił i środków dzięki prowadzeniu planowej gospodarki kadrami, wyposażeniem itp. Poza tym czyni ono przemysłową służbę zdrowia niezależną w swym postępowaniu i de­cyzjach od kierownictwa zakładów przemysłowych, mających często na względzie przede wszystkim zagadnienia czysto produkcyjne. Za­daniem lekarzy przemysłowych jest tym samym obrona postulatów zdrowotnych robotników, a w wykonywaniu tego zadania lekarz może korzystać z pomocy całej społecznej służby zdrowia, a zwłaszcza Pań­stwowej Inspekcji Sanitarnej, z konsultacji resortowych instytutów naukowo-badawczych i innych placówek specjalistycznych. Ze względu na specyfikę problemu, poza Ministerstwem Zdrowia i Opieki Społecznej, sprawy zdrowia niektórych wyodrębnionych grup ludności znajdują się jeszcze w gestii trzech innych Ministerstw, a mianowicie: Obrony Narodowej, Spraw Wewnętrznych i Komunikacji. Służbę Zdrowia Ministerstwa Komunikacji określić można w zasadzie jako wyspecjalizowaną przemysłową służbę zdrowia. Na szczeblu wojewódzkim ośrodkami zarządzania przemysłową służbą zdrowia są wojewódzkie przychodnie przemysłowe, odpowiednio wyposażone (laboratoria toksykologiczne, pracownie fizjologii pracy itp.) i obsadzone kadrą specjalistów. Bezpośrednim pracodawcą dla personelu przemysłowej służby zdrowia zatrudnionego w zakładach leczniczo-zapobiegawczych (ZLZ) przy zakładach pracy są obwodowe przychodnie przemysłowe. Lekarz przemysłowy w Polsce sprawuje nad pracownikami swego zakładu pełną opiekę medyczną, zarówno leczniczą, jak i pro- filaktyczną. Zakres działalności lekarzy przemysłowych, zakres ich obowiązków i uprawnień obejmuje w zarysie: 1. Udzielanie pierwszej pomocy w przypadkach nagłych zachoro- wań oraz w razie wypadków w pracy. Udzielanie pomocy leczniczej,- z wyłączeniem opieki nad obłoż­nie chorymi w domu. Orzekanie o czasowej niezdolności do pracy. Badanie nowo wstępujących do pracy. Okresowe badania młodocianych, kobiet ciężarnych oraz pra­ cowników zatrudnionych na stanowiskach pracy szkodliwych dla zdrowia. Zwalczanie chorób typowych dla danego środowiska i zapobie­ganie ich powstawaniu. Prowadzenie bieżącego nadzoru sanitarnego nad warunkami pracy. Praca jest terminem wieloznacznym. W potocznym znaczeniu ter­minem tym określamy wykonywanie czynności zawodowej, zarobko­wej. Pracą będzie więc każda czynność celowa, służąca do wytwarza­nia wartości użytkowych, zarówno materialnych, jak i kulturalnych, innymi słowy będzie to każda czynność dająca człowiekowi podstawy samodzielnej egzystencji. Punktem wyjścia dla takiego rozumienia pracy jest jej wartość społeczno-ekonomiczna. Dla fizjologa, który bada funkcje organizmu ludzkiego, pracą jest nie tylko każda czynność wykonywana przez organizm jako całość, ale i czynności poszczególnych narządów wewnętrznych, jak serce, nerki, płuca itd., a nawet poszczególnych tkanek i komórek orga­nizmu. Czynności te — jak wiemy — trwają nieprzerwanie i dają się w zasadzie sprowadzić do procesów fizykochemicznych. Fizycy z kolei definiują pracę jako przezwyciężenie oporu na pewnej drodze. Mierzą ją iloczynem siły przez drogę (praca = siła X droga). Jak więc widzimy istnieją różne definicje pracy, zależne od różnych znaczeń tego terminu. W życiu codziennym, mówiąc o pracy, rozróżniamy dwa jej rodzaje — pracę fizyczna i pracę umysłową. Jest to podział! utarty już przez tradycję i utrzymujący się nadal, choć bliższa analiza! oparta na nowszych zdobyczach nauki, nie daje podstaw do takiego| podziału. W skład każdej pracy wykonywanej przez człowieka wcho­ dzą elementy czynności zarówno psychicznych (praca umysłowa),) jak i mechanicznych (praca fizyczna). Rozpatrzmy to na przykładzie. Z jednej strony przeanalizujemy! pracę w naszym pojęciu czysto umysłową, np. badacza naukowego,] z drugiej — pracę czysto fizyczną, np. robotnika przenoszącego na] plecach worki z jakimś towarem. Badacz naukowy, wykonując swojąj pracę, obmyśla i przeprowadza różne doświadczenia w laboratorium, I skupia uwagę — rozważa zjawiska spostrzeżone i zanotowane podczas! doświadczeń, porównuje je z innymi znanymi już zjawiskami, nie-j kiedy wykonuje żmudne i długie obliczenia matematyczne. Czasem,! opierając się na swych obserwacjach i wyciągniętych z nich wnioskach,! tworzy nowe hipotezy i teorie naukowe, a w końcu ogłasza wynikij swojej pracy wyrażając je za pomocą mowy lub pisma. Z tego prze- glądu czynności wykonywanych przez pracownika naukowego widzimyj że pomimo niewątpliwej w tym wypadku przewagi elementów pracj umysłowej, istnieją tu także i elementy czynności czysto mechanicz-j nych, jak różne prace laboratoryjne, czy choćby samo pisanie. Z kolej w pracy robotnika przenoszącego worki, obok niewątpliwej przewagi wysiłku fizycznego, obserwujemy również elementy pracy umysłowej! Robotnik taki musi skupiać swoją uwagę, aby w sposób najdogodniejj szy podnieść ciężar, aby przejść wyznaczoną drogę z możliwie najj mniejszą utratą sił, bez narażenia się na jakiekowiek niebezpieczeń-j stwo. Przytoczone przykłady należą do krańcowych, w praktyce nato-J miast obserwujemy różne rodzaje prac, w których oba elementj wysiłek mózgu i mięśni — są zawarte w stopniu bardziej praca kierowcy, maszynisty lokomotywy pa-j rowej, itd.). Tak więc w zasadzie prac czysto fizycznych i czysto umysłowych nie ma. Możemy co najwyżej mówić o pracy z przewagi wysiłku fizycznego, bądź o pracy z przewagą wysiłku umysłowegoj tzn. o stopniu udziału układu mięśniowego czy układu nerwowegc w procesie wykonywanej pracy. Należy podkreślić, że w ostatnich latach, dzięki postępującej! ciągle mechanizacji i automatyzacji produkcji w każdej prawie dzie-l składowe równomiernym (np dżinie, konieczny jest coraz większy udział wysiłku umysłowego i wymaga się coraz głębszych i bardziej wszechstronnych wiadomości teoretycznych. Wymagania te powodują z kolei, że wśród ogółu za­trudnionych rośnie odsetek osób, które zgodnie z tradycyjnym mia-nownictwem są kwalifikowane jako pracownicy umysłowi. Stąd też zagadnienie higieny pracy umysłowej, zagadnienia zdrowia psychicz­nego nabierają coraz większego znaczenia. Z punktu widzenia fizjologii pracy układu mięśniowego, tzn. pracy fizycznej, istotne znaczenie ma podział na pracę dynamiczną i pracę statyczną. Większość wykonywanych przez człowieka czynności zarówno zawodowych, jak i codziennych, wymaga na prze­mian skurczów i rozkurczów mięśni, co powoduje zmianę długości poszczególnych mięśni i w konsekwencji przemieszczenie części ciała. Np. proces chodzenia składa się z kolejnego wydłużania się i kurczenia mięśni nóg powodującego ruch oraz ze zmian napięcia mięśni tułowia, zabezpieczających równowagę. Otóż napięcie mięśni Zapotrzebowanie na krew oraz potrzeby ukrwienia podczas statycznej i dynamicznej pracy mięśni powodujące zmianę ich długości, a w efekcie zmianę położenia części ciała, nosi nazwę napięcia dynamicznego, wykonywaną zaś w tym czasie pracę nazywamy pracą dynamiczną. Natomiast o napięciu statycznym mówimy wtedy, kiedy mięśnie pozostają napięte w bezruchu przez czas dłuższy, bez zmiany ich długości, a tym samym bez zmiany położenia odpowiedniej części ciała. Wykonywaną w ten sposób pracę nazywamy pracą statyczną. Przykładem jej będzie utrzymywanie ciężarów w powietrzu, naciska­nie na dźwignię, czy chociażby utrzymywanie stałej pozycji przymu­sowej naszego ciała, np. w pozycji półleżącej, w przysiadzie, w pochy­leniu. Praca dynamiczna jest z punktu widzenia fizjologii bardziej ko­rzystna dla organizmu. W czasie rozkurczu do poszczególnych mięśni dopływa nowa porcja krwi wraz z zawartym w niej tlenem i substan­cjami odżywczymi. Natomiast skurcz ułatwia wydalenie z mięśni produktów spalania. W pracy statycznej sytuacja jest mniej korzystna. Do mięśni znajdujących się w stanie dłużej trwającego skurczu nie mogą dopłynąć nowe produkty odżywcze, gromadzą się w nich nato­miast produkty spalania. Pociąga to za sobą szybsze wystąpienia zjawiska zmęczenia i w konsekwencji niezdolność danej grupy mięśni do dalszej pracy.