ŚRODOWISKO CHEMICZNE
W wielu zakładach przemysłowych poza czynnikami fizycznymi znaczny wpływ na stan zdrowia robotników a tym samym na wydajność ich pracy, może wywierać również środowisko chemiczne. Związki chemiczne stosowane są do różnych celów w bardzo wielu zakładach przemysłowych bądź jako surowce, bądź jako produkty pośrednie lub otrzymywane jako produkty końcowe.
Szkodliwość poszczególnych związków chemicznych może być bardzo różna. Teoretycznie ujmując, każdy znany związek chemicz-
ny, nawet sól kuchenna czy cu kier, posiada właściwości niszczenia procesów życiowych np. związanych z działalnością bakterii. Działanie to zależy wyłącznie od dawki i czasu ekspozycji. Z reguły więc nie chodzi o wykazanie, czy dany związek jest szkodliwy, lecz
0 stwierdzenie, jaka jego dawka powoduje wystąpienie ujemnych objawów.
Działanie chemiczne trucizn przemysłowych na organizm zależy od szeregu czynników. Zasadnicze znaczenie ma przede wszystkim rodzaj trucizny i stopień jej toksyczności, dalej — dawka i czas działania, stan, sposób
1 drogi wprowadzenia jej do ustroju oraz stan naszego ustroju. W warunkach przemysłowych toksyczność różnych związków zależy w pierwszym rzędzie od stopnia powinowactwa danego związku do tkanek i narządów ustroju oraz od sposobu działania na organizm. Pod tym względem rozróżniamy trucizny: wykazujące działanie drażniące, powodujące głód tlenowy (działanie duszące) lub działające narkotycznie oraz trucizny o działaniu mieszanym.
Działanie drażniące wykazują przede wszystkim, trucizny w postaci gazowej, jak amoniak, dwutlenek siarki, chlor, fluor, fluorowodór, fosgen i inne. Gazy te działają bądź na górne drogi
Schemat szkodliwości zawodowych: 1 — rozpuszczalniki organiczne (np. benzol), 2 — promienie podczerwone, 3 — kwasy, 4 — trucizny wątrobowe, 5 — ołów, rtęć, 6 — anilina, 7 — ciśnienie atmosferyczne, 8 — tlenek węgla, ołów, 9 — hałas, 10 — fosfor, 11 — pyły, 12—benzol, 13 — sprężone powietrze, 14 — oleje mineralne, kwasy, smoła, sadza i inne związki powodujące zmiany skórne
oddechowe, bądź na tkankę płucną, prowadząc w efekcie do obrzęku płuc. Wszystkie one działają również drażniąco na spojówki.
Działanie duszące albo głód tlenowy powstać może bądź na skutek zablokowania przez truciznę przenoszenia tlenu z płuc do tkanek, bądź zablokowania lub zniszczenia fermentów oddechowych w tkankach i komórkach, bądź wreszcie na skutek porażenia ośrodka oddechowego w mózgu. Działanie takie wykazuje np. znana powszechnie trucizna — tlenek węgla oraz tlenki azotu, dwutlenek węgla w większym stężeniu, niektóre pochodne benzenu itp.
Działanie narkotyczne wykazują trucizny działające na układ nerwowy, np. dwusiarczek węgla, szereg związków pochodnych benzenu itd.
W zależności od przyjętej przez organizm dawki trucizny rozróżniamy zatrucia ostre, podostre i przewlekłe. W warunkach przemysłowych najczęściej mamy do czynienia z zatruciami przewlekłymi. Są one wynikiem stopniowego odkładania się w ustroju trucizny, która w małych dawkach jednorazowych nie wykazuje działania trującego.
Szybkość toksycznego działania trucizn przemysłowych, analogicznie jak i drogi ich wchłaniania przez ustrój zależą w dużym stopniu od postaci trucizny. Najszybciej działają trucizny w stanie gazowym, nieco wolniej w stanie ciekłym, a najwolniej w stanie stałym.
W zatruciach przypadkowych, pozaprzemysłowych, głównymi drogami wchłaniania trucizn do ustroju są przeważnie drogi pokarmowe, natomiast w zatruciach przemysłowych na pierwszym miejscu wymienić należy drogi oddechowe, następnie skórę i przewód pokarmowy. W zatruciach tych bardzo rzadko mamy do czynienia z jakimś jednym środkiem, przeważnie działają tu mieszaniny różnych trucizn.
Wchłanianie trucizn odbywa się najszybciej w pęcherzykach płucnych, na skutek olbrzymiej ich powierzchni, wynoszącej ponad 90 m2. Trucizny w postaci gazów i par przenikają tam wprost przez nabłonek pęcherzyków płucnych do krwiobiegu.
Efekt działania trucizn przemysłowych zależy także od stanu organizmu. Organizm wycieńczony, wadliwie żywiony lub niedożywiony, wyczerpany chorobą itp. reaguje silniej na mniejsze nawet dawki trucizny. Również przewlekłe schorzenia narządów miąższowych, głównie wątroby i nerek, wpływają na wrażliwość organizmu. Bardziej wrażliwe są także dzieci i kobiety, zwłaszcza ciężarne i karmiące, praz pracownicy młodociani.