ZMĘCZENIE
Termin „zmęczenie", choć tak powszechnie używany w życiu codziennym, nie został dotychczas w pełni zdefiniowany. Z fizjologicznego punktu widzenia zjawisko zmęczenia można uważać za pewnego rodzaju sygnał wskazujący, że organizm domaga się przerwy w pracy. Jest to więc zjawisko o charakterze złożonego odruchu obronnego. Może ono zależeć od dużej liczby czynników (zewnętrznych i wewnętrznych) oraz występować w najróżniejszej formie. W pojęciu zmęczenia mieszczą się co najmniej dwa różne zjawiska. Pierwsze — to obiektywnie dające się stwierdzić obniżenie zdolności do kontynuowania pracy lub nawet czasowa niezdolność; drugie — to subiektywne uczucie czy odczucie obniżenia lub utraty zdolności do pracy, często określane uczuciem znużenia.
Mechanizm pojawiania się uczucia zmęczenia nie został jeszcze całkowicie wyjaśniony. Nie potwierdzono teorii tłumaczących zjawisko zmęczenia nagromadzeniem się we krwi kwasu mlekowego lub obniżeniem się poziomu cukru. Oba te zjawiska mają co prawda miejsce w przebiegu pracy mięśniowej, musiałoby jednak dojść do znacznego wyczerpania fizycznego, aby mogły one stanowić bezpośrednią przyczynę zmęczenia.
Z punktu widzenia psychofizycznego wiadome jest, że główną rolę w pojawieniu się zmęczenia odgrywa układ nerwowy, a szczególnie kora mózgowa.
Pojawiające się zmęczenie objawia się zazwyczaj zmniejszeniem szybkości i wrażliwości reagowania na bodźce zewnętrzne, gorszą koordynacją nerwowo-mięśniową (stąd obserwowany w takich stanach spadek precyzji ruchów i ich ociężałość lub zwolnienie tempa wykonywanej pracy), zmniejszeniem zdolności koncentracji uwagi i zwężeniem pola uwagi, czyli innymi słowy osłabieniem uwagi zarówno w stosunku do wykonywanej pracy, jak i do otaczającego środowiska. Zmęczenie przejawia się też w postaci osłabienia nawyków ruchowych dawniej nabytych oraz w braku zdolności do nabycia nowych korzystnych nawyków, czego wyrazem są zaburzenia rytmu ' wykonywanych zajęć oraz występowanie ruchów zbędnych, niepotrzebnych db wykonywania danej pracy.
Cechą charakterystyczną dla normalnego, fizjologicznego zmęczenia, jest to, że ustępuje ono całkowicie po wypoczynku. Zarówno jednak
czas pracy, jaki upływa do wystąpienia potrzeby wypoczynku, jak i długość i częstość wypoczynku mogą być bardzo różne.
Obserwując np. robotnika zatrudnionego przy prostych pracach załadunkowych, lub wyładunkowych, możemy stwierdzić, że po pewnym czasie przerywa on pracę, wypoczywa kilka minut i następnie kontynuuje czynność dalej. Pogląd, że w wystąpieniu zmęczenia u tego robotnika główną rolę odgrywa wysiłek mięśniowy, jest tylko częściowo słuszny. Ten sam robotnik może innego dnia poczuć zmęczenie znacznie później lub znacznie wcześniej, inna może być też długość przerw wypoczynkowych i inna ich liczba w czasie dnia pracy. Inaczej też będzie się kształtować sytuacja przy zastosowaniu bodźców zarówno dodatnich (np. dodatkowa praca), jak i ujemnych (np. kłopoty domowe) — odczucie zmęczenia może wówczas wystąpić później lub wcześniej.
Analogiczne sytuacje możemy zaobserwować przy pracach typowo umysłowych. Kiedy np.- słuchamy wykładu, bierzemy udział w zebraniu itp., to przez pewien okres czasu jesteśmy w stanie bez specjalnego wysiłku woli skoncentrować się całkowicie nad omawianym zagadnieniem. Nasze odczucia fizyczne, otoczenie, w którym się znajdujemy — zarówno osoby obok nas, jak i przedmioty — uchodzą naszej uwadze, nie dostrzegamy ich. Po pewnym jednak czasie sytuacja zmienia się, ulega jak gdyby odwróceniu. To, cp było przedmiotem naszej koncentracji zaczyna nas mniej absorbować, to, czego przed tym nie dostrzegaliśmy, staje się punktem naszego zainteresowania. Uzewnętrznia się to np. w mimowolnym rozglądaniu się po sali, po współuczestnikach, w zmianie pozycji ciała, wykonywaniu ruchów kończynami itp. W pierwszym okresie nawet bardzo krótko trwające odwrócenie uwagi wystarcza z reguły, aby uczucie zmęczenia ustąpiło. Takie krótkotrwałe odwrócenie sytuacji jest niczym innym, jak przerwą w pracy.
Również i przy pracach umysłowych możemy zaobserwować różnice indywidualne co do pory wystąpienia przerwy, długości jej trwania, jak i co do liczby przerw. Różnice mogą dotyczyć tego samego osobnika w różnych warunkach, w innym środowisku.
Istotnym czynnikiem wpływającym na szybkość pojawienia się zmęczenia podczas wykonywania danej pracy jest stopień emocjonalnego zaangażowania się pracownika w jej wykonywanie. Bardzo silne bodźce emocjonalne są w stanie całkowicie przełamać uczucie zmę-
czenia na dość długi okres czasu. Brak objawów zmęczenia możemy np. obserwować u ludzi, którzy z jakichkolwiek przyczyn znaleźli się w warunkach wyjątkowych, grożących utratą życia itp.
Z przytoczonych przykładów wynika, że pojawienie się zmęczenia jest w pierwszym rzędzie zależne od stanu naszego układu nerwowego. Pojawia się ono w czasie każdej pracy, bez względu na rodzaj obciążenia, a ustępuje podczas przerw w jej pełnieniu. Istotną cechą zmęczenia jest jednak to, że narasta ono wraz z upływem czasu.
Jeżeli natomiast uczucie zmęczenia lub znużenia pojawia się zaraz po rozpoczęciu pracy lub nawet przed jej rozpoczęciem, jeżeli nie ustępuje po wypoczynku, bądź wreszcie — jeżeli wypoczynek po pracy jest niedostateczny lub w ogóle praca jest nadmierna — dochodzić może do przemęczenia. Jest to już stan patologiczny (chorobowy), który poza objawami charakterystycznymi dla zmęczenia cechuje się osłabieniem szeregu czynności psychicznych, jak myślenie, postrzeganie, pamięć, oraz wystąpieniem takich dolegliwości, jak bóle głowy, zaburzenia normalnego snu, apatia, brak łaknienia itd. O ile więc zmęczenie można traktować jako funkcję pracy, jej intensywności i czasu trwania, o tyle przemęczenie jest wynikiem dysproporcji pomiędzy zmęczeniem i odpoczynkiem.
Praca podejmowana przez ludzi przemęczonych jest wykonywana przy wyraźnie obniżonej sprawności organizmu, co rzutuje oczywiście na wydajność pracy. W efekcie zwolnienia szybkości reagowania na podniety zewnętrzne zwiększa się też liczba błędów i braków oraz częstość wypadków przy pracy.
Na szybkość pojawienia się zmęczenia i przemęczenia — poza czynnikami związanymi bezpośrednio z pracą oraz poza czynnikami emocjonalnymi — wpływają również takie czynniki, jak stan zdrowia, stan odżywienia, a także wiek i płeć. Cechą charakterystyczną młodzieży jest szybkie zmęczenie się, ale i szybsza odnowa sił. Łatwiej również ulegają zmęczeniu ludzie starsi wiekiem oraz niekiedy kobiety.
Prawdopodobnie nie będzie przesady w stwierdzeniu, że znaczna większość stanów, które obejmujemy nazwą zmęczenie — jest pochodzenia psychicznego. Czynniki powodujące zmęczenie psychiczne mogą wynikać zarówno z warunków pracy, jak i z warunków poza-zawodowych. Do pierwszych zaliczamy, np. takie elementy, jak apatie czy niezadowolenie związane z wykonywaniem pracy nie zaspokajają-
cej aspiracji życiowych, wzbudzającej niechęć. Podobny efekt może mieć wykonywanie pracy, której znaczenia lub wartości użytkowej się nie zna, bądź gdy wręcz odnosi się wrażenie, że wykonywana praca jest niepotrzebna lub jej efekty są marnotrawione na skutek jakichś zaniedbań organizacyjnych, braku nadzoru itp. Zmniejszenie odporności na zmęczenie psychiczne wynikać może także z monotonii pracy i braku sprawiedliwej jej oceny, wadliwego ustawienia bodźców, braku harmonii w zespole, nieporozumień z kolegami lub kierownictwem,
Schematyczne zestawienie czynników wpływających na powstanie zmęczenia
czy wreszcie braku dyscypliny w zespole. Psychologiczne warunki pracy odgrywają szczególną rolę przy zajęciach, które wymagają ciągłego napięcia uwagi, pośpiechu, bądź wiążą się ze znacznym stopniem odpowiedzialności lub świadomością niebezpieczeństwa.
Spośród czynników nie związanych z pracą, a działających przyspieszająco na rozwój zmęczenia psychicznego, dużą rolę trzeba przypisać warunkom życia rodzinnego, np. warunkom mieszkaniowym, materialnym, jak i czynnikom pozarodzinnym, np. poczuciu swej pozycji społecznej w środowisku znajomych, przyjaciół czy rodziny.
Człowiek może żyć i przejawiać swą aktywność w bardzo różnych warunkach środowiska, niemniej jednak wykonywanie pracy bez dłuższych przerw, stałe podejmowanie powtarzających się przez dłuższe okresy czasu wysiłków, bez względu na ich rodzaj, odbywać się może tylko w środowisku dla człowieka odpowiednim, tzw. zapewniającym pewne minimum komfortu.
Do najważniejszych czynników środowiska wpływających na funkcje fizjologiczne i psychiczne pracownika w czasie pracy zaliczyć należy w pierwszym rzędzie zespół tych czynników, które tworzą w sumie tzw. mikroklimat miejsca pracy, a więc temperaturę, wilgotność, ruch powietrza, jego stopień jonizacji, promieniowanie cieplne oraz wszelkiego rodzaju zanieczyszczenia powietrza oraz hałasy, wstrząsy, wibracje. Na zwiększenie obciążenia poszczególnych funkcji fizjologicznych i psychicznych pracownika wpływa również jego stan napięcia nerwowego; o stopniu tego napięcia decydują takie czynniki środowiska, jak na przykład szybkość wykonywanej pracy, konieczność stałego skupienia uwagi, częstość zmian pracy, częstość zmian sytuacji, stopień odpowiedzialności za bezpieczeństwo własne i współtowarzyszy.
Ujmując najogólniej, za odpowiednie uznać możemy takie warunki środowiska pracy, które uwzględniają zarówno wymagania fizjologiczne, jak i psychologiczne, oraz w pełni zabezpieczają pracownika przed wypadkiem cay zachorowaniem.